Шундоқ ҳам тоза ҳаво топиб бўлмаётган замонамизда куз келди дегунча бурқсиётган тутун димоғимизни ачитади. Уюм-уюм тўпланган хазонлар, шох-шаббалардан қутилишнинг энг осон йўли уларни ёқиб юборишдек гўё.

Афсуски, кўпчилик ушбу ҳаракати туфайли ўзи ва атрофдагилар саломатлиги, экология, тупроқ ва ҳайвонот оламига қанчалик зарар етказаётганини тушунмайди, ё билса ҳам билмасликка олади. Қонунчиликда хазон ёққанлик учун 3,3 миллион сўмгача жарима белгиланганига қарамай, кунда-кунора қоп-қора тутунни ичимизга ютамиз.

Эслаб кўрайлик, барглар ёз бўйи ўзларига йўлдаги чанг, оғир металл ва автоулов газларини йиғиб, шаҳар ҳавосини тозалаб табиий фильтр сифатида ишлаган. Ёқилган хазондан кўтарилаётган тутун ушбу заҳарли моддаларни яна ҳавога кўтаради. Куз шамоли эса уларни шаҳар бўйлаб тарқатади ва ёқилганда ҳосил бўладиган тутундан минглаб одамлар соғлиғини хавф остига қўяди.

Биринчи навбатда инсоннинг ўпка тизими зарарланади. Заҳарли моддалар қон орқали бутун танага тарқаб, буйрак, жигар, бош мия ва асаб тизимига катта зарар етказади. Уларнинг организмга аста-секин таъсир қилиши оқибатида тўқималар фаолияти бузилиб, саратон касаллиги пайдо бўлади. Бу нохуш экологик вазият туфайли келиб чиқадиган касалликлардан яна бири – бронхиал астма ҳисобланади. Бу ҳам тиббиётда долзарб муаммолардан бири бўлиб қолмоқда.

Мутахассислар ҳисоб-китобига кўра,1 тонна қуриган барг ёнганда ҳавога 9 килограммгача тутун мик­рочастицалари ажралади. Бу мик­рочастицалар таркибига: чанг, азот оксиди, ис гази, оғир металлар ҳамда инсон учун энг хавфли моддалардан – диоксин ва диоксан киради. Бу заҳарли моддалар инсон организмига тушгач иммун тизимини зарарлайди, гормон ва витаминлар фаолиятини издан чиқаради.

Шунингдек, қуриган майса ва баргларни ёқиш натижасида тупроқ қатламининг фойдали микроорганизмлари – ёмғир чувалчанглари, майда ҳашаротлар нобуд бўлади. Бундан ташқари, япроқларда тупроқ учун зарур бўлган органик моддалар бор, уларни ёқиб юбориш билан биз органик ўғитларнинг табиий алмашув жараёни ва тупроқнинг устки қатламини бузмоқдамиз.

Қуриган барглардан қандай ҳалос бўлиш мумкин?

Табиатда барча нарсалар мутаносиб қилиб яратилган. Кузда дарахтлардан тўкиладиган сарғайган барглар ерга кўмиб қўйилса, келгуси баҳор учун фойдали ўғитга айланади. Йиғилган баргларни қопларга солиб қиш давомида кутилса, улар чириб компостга айланади. Тажрибали боғбонлар кузда махсус чуқурлар қазиб, тўкилган баргларни шу чуқурларга кўмиб, устидан тупроқ тортишади. Баҳорда чуқур усти очилиб, тайёр бўлган чириндидан дарахтларга ўғит сифатида фойдаланишади.

Қадимда ота-боболаримиз ҳам хазон уюмларини чиритиб ўғит сифатида фойдаланиб келган, ҳар бир ерли хонадонда баргларни кўмиш учун махсус ўралар бўлган ва хазонлар шу ўрага кўмилиб, компост қилинган. Хазонларнинг чириши натижасида ер қатламининг унумдорлиги ҳам ошган.

Шахруза САТТОРОВА