Пекин университети тадқиқотчилари – илмий ходим Йи Янг ва профессор Сяодонг Сонг нуфузли Nature Geoscience журналида ўз тадқиқотлари натижаларини чоп этганларидан сўнг, матбуотда Ер ядроси айланишдан тўхтаб қолгани ҳақида хабарлар ва шов-шувлар кўпая бошлади. Аслида нима бўлмоқда? Ҳозир шуни қисқа ва содда тарзда тушунтиришга ҳаракат қиламан.

Сайёрамиз – Ер қобиғи, мантия, ички ва ташқи ядролардан ташкил топган. Яъни, Ер мантияси ҳамда ички ядро орасида суюқ ташқи ядро жойлашган ва бу ҳолат ички ядрога Ернинг ўзидан бошқачароқ тезликда айланиш имконини беради. Шунда, Ер ташқи қобиғи ва ядроси тезликлари ҳолатини қуйидагича шарҳлашимиз мумкин:

1. Ер айланади, ядро эса ундан бироз тезроқ айланади. Бу тахмиман 2009 йилларга қадар шундай эди.

2. Ер айланади, ядро эса у билан бир хил тезликда айланади. Натижада, Ер сатҳидагилар учун ядро тўхтаб қолгандек туюлади. Аслида эса, фазода иккаласи бир хил тезликда айланаверади.

3. Ер айланади, ядро эса ундан бироз секинроқ айланади. Натижада, Ер сатҳидагилар учун ядро тескари айланаётгандек туюла бошлайди. Аслида иккаласи ҳам фазода бир йўналишда, фақат бироз фарқли тезликлар билан айланаётган бўлади.

Мантияли ва ички қаттиқ ядронинг айланишлари орасидаги номутаносиб­лик ва тебранишлар ҳар 70 йилда так­рорланиши ҳақида далиллар топилган бўлсада, аммо ҳали бир тўхтамга келиш учун бу борада олиб борилган тадқиқотлар етарли эмас. Масалан, Австралия Миллий университети геофизики Хрвоже Ткалчиcнинг фикрича, айланиш цикли ҳар 20-30 йилда такрорланади.

Умуман олганда, айланишдаги бу теб­ранишлар Ернинг ёки унинг ядросининг ҳаракатдан тўхташига сабаб бўла олмайди. Шунингдек Ернинг магнит майдонига ҳам катта таъсир кўрсатмайди. Чунки, магнит майдонига ички қаттиқ ядродан кўра, суюқ-эриган ташқи ядронинг ҳаракати кўпроқ таъсир қилади.

Хулоса қиладиган бўлсак, ҳозир Ер ички ядроси тўхтагани йўқ, шунчаки, унинг айланиши ташқи қобиқ айланиши билан аввалгига нисбатан бир-бирига тенглашган холос.

Илмий мақолаларни оммавий ахборот воситаларида нотўғри шарҳлаш, ёки маълум бир мақсадлар учун атайлаб бузиб кўрсатиш туфайли турли шов-шувлар келиб чиқади. Ер ядроси тўхтаб қолгани ҳақидаги гаплар ҳам масаланинг туб моҳиятига етиб борилмаганлиги сабабли келиб чиққан шов-шув холос.

Камолиддин ЭРГАШЕВ,

ЎзФА Астрономия