Сўнги вақтларда республика бўйлаб турли ҳудудларда арчаларнинг қуриб бораётгани кўпчиликни ташвишга солмоқда. Афсуски ранги сарғайиб, шохлари қуриб бораётган игнабарглилар респуб­ликамизнинг кўплаб ҳудудларида учрамоқда.

Жиззах вилоя­тида ҳам арчаларнинг ана шундай куриб бораётгани кузатилди. Ўрганишлар давомида эса бу ҳолат барча турдаги эмас, айнан «Можжевельник» арчаси билан боғлиқ экани аниқланди.

Хўш бунга сабаб нима? Кўпчилик «янги ниҳол бўлса керак, сувсизликдан қуриган», дея ўйлаши мумкин. Аммо ниҳол танламай, бирдек тарқалаётган бу ҳолатнинг сув билан алоқаси йўқ. Боиси, ҳаттоки кўп йиллик катта дарахтлар ҳам қуриб, хашакдек бўлиб яшиллигини йўқотмоқда. Албатта, арчаларнинг табиатга, экологияга, атмосферага берадиган ёрдами, ижобий томонларининг кўплиги рост. Уларнинг қуриши эса салбий оқибатларга олиб келиши мумкин. У ҳолда бунинг олдини олишда қандай чора кўриш лозим? Арчалар қуришининг олдини олиш мумкинми?

Бу саволга Жиззах вилояти ўсимликлар карантини ва ҳимояси бошқармаси мутахассислари билан ўтказилган суҳбатда ойдинлик киритилди. Таъкидланишича, ҳудудга гўзал манзара бахш этиб, атмосферани кислород билан тўйинтириб турган ушбу арчалар, манзарали дарахтларга зарар етказувчи арча унсимон қурти бўлиб, шу сабабли вилоятдаги арчалар қуриб қолмоқда экан.

– Арча унсимон қурти биринчи марта 1953 йилда Тожикистонда аниқланган, – дейди Жиззах вилояти ўсимликлар карантини ва ҳимояси бошқармаси лабаратория мудири Зафар КАРИМОВ. – Илк бор бу зараркунанда Сурхондарё вилоятида топилган. Яқин 2-3 йил давомида эса бу ҳашарот Жиззах вилоятида ҳам кенг тарқалмоқда. Арча унсимон қурти 2-3 мм. катталикда, номига мос равишда унсимон кукун билан қопланган бўлади. Ҳашарот «Можжевельник» арчаларининг новдалари, баргларига ўрнашиб олиб, дарахт танасидаги суюқлик билан озиқланади. Оқибатда эса арчалар қурий бошлайди.

Кейинги йилларда юртимизнинг барча шаҳар ва туманларига асосан Элдор қарағайи ва Қрим қарағайи каби игнабаргли дарахтлар экилди. Аммо қуриб бораётгани билан бизнинг хавотиримизга сабаб бўлаётган «Можжевельник» арчаси Ўзбекистон ҳудудида энг кўп ўсувчи арча тури ҳисобланади. Арчаларнинг қуришига сабаб бўлаётган унсимон қурт эса дарахт танасидаги суюқлик билан озиқланиб, унинг ўсиши, ривожланиши учун ҳеч нарса қолдирмайди. Шамол эсган вақтда қурт бошқа арчаларга ҳам учиб ўтади ва шу тариқа кўпаяверади. Арчалар эса нобуд бўлаверади.

Бундай ҳолатда арчаларни қандай сақлаб қолиш эса кўпчиликни ўйлантирувчи саволдир. Мутахассисларнинг таъкидлашича, зарарланган арчаларни қуриб қолишдан агротехник, биологик ва кимёвий усуллар орқали сақлаб қолиш мумкин. Аммо қуриган шохларни қирқиб, ёқиб йўқ қилиш зарур.

Агар йўқ қилинмаса, арча унсимон қурти бошқа соғлом шохларга ва дарахтларга ҳам ўтиб, зарар келтиришда давом этаверади.

Май ойида арча унсимон қуртининг личинкалик даври бош­ланиши ҳисобга олинса айни ўша даврда бериладиган кимёвий ишловлар самаралидир. Бу борада вилоятда керакли чоралар кўрилган, кимёвий препаратлар ёрдамида арчаларга ишлов берилган ва бу унсимон қуртнинг сезиларли даражада камайишига хизмат қилди. Бироқ талафот тўлиқ бартараф этилмади. Зараркунанда сабаб ҳамон қуриган ва қуришда давом этаётган арчалар мавжуд. Бу борада ҳозирда назорат тадбирлари олиб борилмоқда.

Бобур МАМАДИЁРОВ,

Ўзбекистон Экологик партияси Жиззах вилоят кенгаши

Ёшлар, аёллар ва ОАВ билан ишлаш бўйича бош мутахассиси