Ўрта асрларда юртимизга ташриф буюрган сайёҳлар мазкур заминни ўз эсдалик­ларида «Мовий кўллар ўлкаси» дея тилга олишади. Бу, албатта, мантиқли тавсиф.
 

Қуйи Амударё минтақаси табиати ўзининг жуда кўплаб кўл ва сув ҳавзалари билан алоҳида ажралиб турган. ХХ асрнинг 70-йиллари ўрталарига қадар ҳар бир қиш­лоқ, ҳар бир овулнинг чирой касб этиб турувчи кўллари ҳам бўлган. Шу боисдан ҳам кўпгина ҳудудлар ана ўша кўллар номи билан аталган. 
Мен вояга етган қишлоқда ҳам бир пайт­лари кўллар бор эди. Эсласам, бари тушга ўхшайди. Мавж урган сувларида балиқлар сузиб ўйнар эди. Том бўйи ўсган қамишзорларидан қирғовуллар потир-потир кўкка парвоз қиларди. Айниқса, шом чоғи бу кўллар жуда гўзаллашиб, эртакнамо тус оларди. Биз сарпойчанг болалар молларимизни ҳайдаб уйга қайтарканмиз, қишлоқдан Полвонкўлга ғозлар, сақоқушлар қўниб, сувни шалоплатиб, шўхлик қилишларини томоша қилардик. Одамларда ҳам табиатга, жонзотларга меҳр кучли эдими дейман, баъзи бировлар тўрвасидан қотган нонларини чиқариб қушларга ирғитишарди. Ғозлар, сўна ўрдак, қашқалдоқ, сақоқуш ва қирғовуллар одамларга шу қадар ўрганишган эдики, ҳар кеч биз ўтадиган йўл ёқасидаги кўл қирғоқларида пойлашарди.
Ўша йиллари баланд рошда чўнқайиб ўтирганча Полвонкўлга жимгина термилиб ўтирган одамларни кўп учратардим. Улар «табиат театри» томошасига қараб ҳордиқ чиқаришарди. Бироқ, минг афсуслар бўлсинки, ўтган асрнинг 80-йилларида собиқ иттифоқда ҳукм сурган пахта яккаҳокимлиги сиёсати натижасида кўлларга ҳам қирон келтирила бошлади. Янги ерлар ўзлаштирилиши баҳонасида қишлоқлардаги кўллар жамоа хўжаликлари томонидан кўмиб юборилди. 
…Эсласам, юрак орқага тортиб кетади. Бизнинг Полвонкўлни ҳам икки йил давомида қум ва тупроқ ташлаб кўмиб юборишди. Ўшанда чала кўмилган кўл ёнига борардик. У ерда эса кўлмак сувда жонсарак тўлғанаётган балиқларни, кўкка потир-потир учиб уясини тарк этётган қушларни кўриб руҳимиз эзилиб кетарди.
Бир кеча Полвонкўл қамишзорига ўт қўйишган экан, қишлоқни қуюқ, аччиқ дуд босди. Атроф-жавонибни ҳар хил ҳайвонларнинг ўкириғи тутиб кетди. «Далада иккита қоплонни кўрдим, оғзида боласини қисиб осуда макон излаб кетяпти жониворлар», – деган эди бригадир бўлиб ишлайдиган тоғам.
Гектер-гектар майдонни эгаллаб турган мовий кўллар кўмиб юборилгач, бунинг ҳисобига очилган ер майдони захлаб, шўр босиб кетиши оқибатида ҳосилдорлик кўнгилдагидек бўлмаган. Оқибатда «кўллар қабристони» узоқ йиллар ташландиқ ҳолатда ётаверди. У ерда на пахта кўкарди, на шувоқ. Жамоа хўжаликларининг миллионлаб сўм маблағ сарфлаб табиий кўлларни кўмиши эвазига пахта далалари «кашф» этиш сиёсати ўзини оқламади. Кўлларни кўмиш натижасида жамоа хўжаликлари эга бўлган, қўлга киритган нарса – ҳайҳотдай шўрланган, захлаган ер майдонлари бўлди.
Тарихнинг ана шу аччиқ сабоғидан бугун тўғри хулоса чиқаряпмизми? Бугун кўпгина кўл ҳавзалари тадбиркор ва ишбилармонларга балиқчилик, паррандачиликни ривожлантириш учун ижарага берилмоқда. Бир сўз билан айтганда, бундай сув ҳавзаларининг устидан назорат қилувчи, тартибга солувчилар майдонга келди. Бу айни муддао бўлди, энди кўллар, ҳовузларнинг ҳам эгаси бор. Бу ерларда дуркун ўсган қамишлар ўзбошимчалик билан ўриб кетилмайди, ерпараст кимсалар томонидан кўмиб юборилмайди. Аксинча, бу масканларда мувозанатни тартибга солишни кўл ва бошқа сув ҳавзаларини ижарага олган тадбиркор ва ишбилармонлар ўз зиммасига олсагина таҳсинга лойиқ ишдир.
Яқинда шаҳардан қишлоққа қайтарканман, Боғот туманининг Ўғузработ қишлоғидаги кўл бағрига гала-гала сақоқушлар жўш уриб қўнишаётганининг гувоҳи бўлдим. Кўзим қувнаб, дилим энтикиб кетди. Қанотлари ярим қулоч, тумшуғи узун сақоқушларни болалигимда жуда кўп кўрар эдим. Кўллар кўмила бошлагач, улар олис-олисларга кетиб қолишган эди. Яқин йиллардан буён улар яна кўлларимизда сузиб юрибди. Уларни кўриш қандай яхши, ахир улар «табиат театри»нинг актёрлари-ку, дейман севиниб. «Табиат театри» томошаларга бой, рангин бўлсин, дея ич-­ичимдан тилак билдириб юраман.

Эрпўлат БАХТ