Глобал исиш жараёнини секинлаштириш учун олимлар Ер юзини совутиш йўлларини изламоқда. Шундай усуллардан бири – қуёш геоинженерияси бўлиб, бунда атмосферага қуёш нурини қайтарувчи зарралар пуркалади.

Аввалроқ бу усул тропик ҳудудларда қўлланилади ва бунинг учун 20 км баландликда уча оладиган янги самолётлар ишлаб чиқилиши керак, деб ҳисобланган.

Халқаро олимлар гуруҳи эса аэрозолларни мавжуд самолётлар ёрдамида пуркаш мумкинлигини текширишга қарор қилди. Буюк Британиянинг Earth System Model 1 (UKESM1) дастури ёрдамида улар олтингугурт диоксидини (SO₂) турли баландлик, кенглик ва йил фаслларида пуркашда Ер ҳарорати қандай ўзгаришини моделлаштирди. Атмосферага тушган SO₂ микрозарраларга айланади ва қуёш нурини қайтаради.

Тадқиқотчилар аниқлашича, атмосферанинг энг паст қатлами – тропосферада аэрозоллар тез йўқолади, чунки улар булутларга тушади ва ёғингарчилик билан ерга қайтади. Акс эттирувчи зарралар эса стратосферада ҳосил бўлади – бу қатлам булутларнинг юқори қисмида жойлашган ва булутлардан холи бўлгани учун пуркалган зарралар у ерда ойлар ёки йиллар давомида қолади. Стратосфера юзага энг яқин жойлашган нуқта, тахминан 10 км баландликда – Ернинг қутб минтақаларида. Шу сабабли назарий жиҳатдан олтингугурт диоксидини айнан шу кенгликларда пуркаш мумкин.

Олимлар ҳисоб-китобига кўра, ҳар йили 12 млн тонна SO₂ ни экватордан шимол ва жанубга 60° кенгликларда 13 км баландликда пуркаш амалга оширилса, баҳор ва ёз ойларида пуркаш Ер ҳароратини тахминан 0,6 °C га пасайтириши мумкин. 1991 йилда Пинатубо вулқонининг отилиши Ер ҳароратига тахминан шундай таъсир кўрсатган эди.

13 км баландликда пуркаш ҳозирги тижорий самолётлар, масалан Boeing 777F ёрдамида мумкин. Бироқ бу баландликда зарралар атмосферада узоқ қолмайди, шунинг учун совутиш учун аэрозол миқдорини уч баробар кўпайтириш керак бўлади. Олимларнинг айтишича, бу усул ён таъсирлар, жумладан, кислотали ёмғирлар келтириб чиқариши мумкин. Шу билан бирга, усулнинг афзаллиги ҳам бор: мавжуд самолётларни мослаштириш янги самолётларни ишлаб чиқишга қараганда анча кам вақт ва маблағ талаб қилади.

Авлақул ХУДОЙҚУЛОВ,

ЎЭП Қибрай туман кенгаши раиси