Замонавий даврда инсоният олдида турган энг долзарб муаммолардан бири бу – экологик хавф-хатарларнинг чуқурлашуви ва атроф-муҳитга нисбатан бепарволикдир.

Технологик тараққиёт, урбанизация, саноатнинг кенгайиши, ресурслардан самарасиз фойдаланиш каби жараёнлар ер, сув, ҳаво ва биологик хилма-хилликнинг издан чиқишига сабаб бўлмоқда. Бундай таҳликали вазиятда жамиятда экологик маданият ва қадриятларни шакллантириш, аввало, инсон тарбиясининг илк пойдевори саналган оилада бошланиши лозим.

Экологик қадрият нима?

Экологик қадрият – бу инсоннинг табиатга, унинг ресурсларига, ҳайвонот ва ўсимлик дунёсига, экологик мувозанатга нисбатан масъулиятли ва ҳурматли муносабатини ифодалайдиган ахлоқий, эстетик, фалсафий ва амалий ёндашувлар тизимидир. Бу қадриятлар орқали инсон ўз ҳаракатларининг атроф-муҳитга таъсирини англайди ва уни асрашни ўзининг ижтимоий бурчи деб билади.

Экологик қарашлар нималардан иборат?

Оилавий тарбия бу – болаларнинг шахсияти, дунёқараши, ҳаётий қадриятлари шаклланишида ҳал қилувчи роль ўйнайдиган ижтимоий муҳит. Бола илк билим ва кўникмаларни, ахлоқий тамо­йилларни айнан оиласида ўзлаштиради. Шундай экан, атроф-муҳитни муҳофаза қилиш, табиатга меҳр-муҳаббат билан қараш, ресурслардан тежамкорлик билан фойдаланиш каби кўникмалар ҳам айнан оилада шаклланиши зарур.

Агар ота-она табиатга эътиборли, экологик жиҳатдан саводли бўлса, бу ҳолат бевосита фарзандларнинг ҳам фикр ва хатти-ҳаракатларида акс этади. Масалан, ота-онанинг чиқиндиларни ажратиб ташлаши, энергияни тежаб ишлатиши, яшил ҳудудларда сайр қилишни қадрлаши, ҳайвонларга меҳр кўрсатиши – булар барчаси болалар учун ўрнак бўлади.

Оилада экологик қадриятларни шакллантиришнинг турли усуллари мавжуд бўлиб, қуйида уларга қисқача тўхталиб ўтамиз.

Шахсий намуна орқали: болалар кўпроқ гапларга эмас, ота-онанинг ҳаракатларига эътибор беришади. Шу боис экологик қадриятларни сингдиришда ота-онанинг шахсий намунаси асосий воситадир. Фарзандлар энергияни тежаш, сувни беҳуда сарфламаслик, пластикдан камроқ фойдаланиш, ўсимлик ва ҳайвонотга эҳтиёткорлик билан муносабатда бўлиш каби амалий ҳаракатлар орқали кўп нарсани ўрганади.

Биргаликдаги фаолият: оила бўлиб дарахт экиш, гул парваришлаш, чиқиндиларни ажратиш, табиат қўйнига саёҳатлар уюштириш орқали фарзандларда табиатга меҳр уйғотилади. Бу каби машғулотлар нафақат экологик билимларни беради, балки оилавий бирликни ҳам мустаҳкамлайди.

Экологик саводхонликни ошириш орқали: фарзандларга ёшлигидан экологик ҳикоя ва эртаклар, илмий-оммабоп китоблар, ҳужжатли фильмлар орқали табиат ҳақидаги дастлабки билимларни бериш, экологик муаммолар ва уларнинг оқибатлари ҳақида тушунтириш муҳимдир. Бу орқали улар ҳаётий танловларида экологик масъулиятни ҳисобга олишни ўрганади.

Экологик масъулиятни шакллантириш орқали: бола ўзининг ҳар бир хатти-ҳаракати табиатга таъсир кўрсатишини англаб етиши керак. Мисол учун, чироқни беҳуда ёқиб қўймаслик, пластик қопларни қайта ишлашга топшириш, ортиқча сув сарфламаслик каби оддий амаллар фарзандда «мен табиат олдида жавобгарман» деган туйғуни шакллантиради.

Экологик тарбия

Бизнинг халқимизда табиатга бўлган ҳурмат қадимдан мавжуд бўлиб, халқ оғзаки ижодида, урф-одатларда, турмуш тарзида ўз аксини топган. «Она табиат» деган ибора, «дарахт эккан – савоб олади», «ерга меҳр қил – ер сени боқади» каби мақоллар халқнинг экологик тафаккури юқори бўлганидан дарак беради. Ушбу қадриятларни замонавий экологик таълим билан уйғунлаштириб оилавий тарбияга тадбиқ этиш муҳимдир.

Бугунги рақамли ва тезкор замонда болалар кўпроқ виртуал оламда яшамоқда. Шу боис экологик қадриятларни шакллантиришда ота-оналар замонавий воситалардан – экологик иловалар, онлайн ўйинлар, анимациялар ва бошқа технологиялар орқали ҳам фойдаланишлари мумкин. Масалан, фарзанд билан бирга «экологик из»ни ҳисоблаш, яшил технологиялар ҳақида кўрсатувлар томоша қилиш ёки экологик лойиҳаларда иштирок этиш – замонавий усулларнинг самарали намуналаридир.

Оилавий тарбия орқали сингдирилган экологик қадриятлар инсонни ҳаёти давомида табиат билан уйғун яшашга, масъулиятли қарорлар қабул қилишга, жамиятда экологик маданиятни шакллантиришга хизмат қилади. Аслида экологик муаммоларнинг илдизи инсон онгидаги бепарволик ва истеъмолчилик қарашларидадир. Шундай экан, фарзандларга соғлом экологик дунёқараш бериш орқали биз келажак авлодни табиий бойликларимизни асрашга тайёрлаймиз.

Экологик қадриятлар оилавий тарбиянинг ажралмас қисми бўлиши керак. Ота-она томонидан берилган эътибор, тарбия, билим ва меҳр билан вояга етган фарзандлар келажакда табиатни асрайдиган, экологик жиҳатдан масъулиятли шахс бўлиб етишади. Зеро, соғлом жамият ва соғлом табиат сари илк қадам оиладан бошланади. Ҳар бир оила экологик қадриятлар тарғиботчисига айланса, бу кичик ҳаракатлар катта ижобий ўзгаришларга сабаб бўлади.

Адамбой МАШАРИПОВ,

Урганч давлат университети доценти,

ЎЭП фаоли