— Чет элга борганда вақтлар орасидаги фарқни енгиш осон бўлмас экан. Бу қаттиқ толиқтираркан, кучли ланжлик юзага келиб, кун бўйи уйқусираб юраркансиз.

Бу жараённи тезроқ енгиб ўтишнинг бирон йўли борми?

Қаҳрамон ШАВҚИЕВ,

Ғиждувон тумани

— Бор, албатта. Бу хорижий давлатларга саёҳат қилганларда, яқинда бориб ишлаётганларда кўп кузатиладиган ҳолат, — дейди физиолог мутахассис ­Марат БАКИЕВ. — Бунда ички биологик соат «адашиб кетади». Негаки, ўз юртида тунда мазза қилиб ухлаб ётадиган пайтида, хорижда кундуз куни бўлади ва уйғоқ юришга тўғри келади. Бу ҳолатга жетлаг (jetlag — кундузги ва тунги ритмнинг алмашиб кетиши), дея ном берилган. Бир-биридан саккиз-ўн соат фарқ қиладиган кун-тун ритми исталган кишини қийнаб қўйиши мумкин.

Буни бартараф этиш мумкин, албатта. Стэнфорд университети олимлари буни тажриба қилиб ҳам кўрган. Ана шундай вақт фарқи мавжуд давлатга ишлашга ёки саёҳатга борган кишига тунда қисқа муддатга чироқ ёқиб таъсир ўтказилади. Чунки бу ички биологик соатни «қайта юкланиш»га мажбур этади. Тунда ухлаб ётган кишига бир соат ёрқин чироқ (стробоскоп) билан таъсир этиш, ички биологик соатни тахминан 2 соатга ортга сураркан.

Хўш, бу қандай ишлайди? Олимларнинг айтишича, ёрқин ёруғлик билан ухлаётган кишига таъсир кўрсатиш (қовоқлар юмуқ бўлганда ҳам кўзлар ёрқин ёруғликни қабул қила олади) орқали мияга мос сигналлар жўнатилади. Мия эса буни кун узайди, деб тушуниб, ички биологик соатни қайтадан ишга туширади. Шундай қилиб, одамда уйқу келиши ортга сурилиб боради ва тез орада маҳаллий вақтга мослашиб олади.

Тоштемир ҚОРАБОЕВ

тайёрлади.