ёхуд оила ва маҳалланинг ёзилмаган қонунлари

Оила — икки хил олам кишисининг ўзаро иттифоқидан пайдо бўлган учинчи оламдир. Оила замирида тотувлик, иттифоқ деган тушунча мавжуд бўлса, олам гулистон. Акс ҳолда, турмуш издан чиқади. Нотинч оиладан нафақат эр-хотин, балки болалар ва яқин қариндошлар, ҳатто қўни-қўшни, маҳалла-кўй ҳам жабр кўради.

Президентимиз «Маънавият инсонга она сути, ота намунаси, аждодлар ўгити билан бирга сингади», деб жуда яхши айтган. Ўзингиз тасаввур қилинг, нотинч оилада турли жанжалу тўполонлар, уришишлар остида ўсган фарзанднинг тарбияси, маънавий олами қандай озиқланади? Бундай муҳитдан соғлом авлодни кутиш мумкинми? Йўқ, албатта.

Ўзбек оиласининг ташқаридан сезилмайдиган ўзига хос ички қонун-қоидалари, ахлоқий, ўзбекона мезонлари бор. Иш тажрибам маҳаллада кечгани боис оила тинчлиги кўп жиҳатдан аёлларга боғлиқлиги, фарзанд тарбиясида атроф-теваракдагилар, маҳалладошлар, дўстларнинг таъсири борасида жуда кўп ҳаётий мисолларга дуч келганман. Ўзбек оиласида она бошлиқ қизлар ва келинлар рўзғор юмушларини бажаришади. Ўзбек оилаларида барвақт туриб дарвоза олди супурилади. Кимки ғафлат босиб ётса, ризқи қийилади, дейишади.

Оиладаги маънавият тақозосига кўра, уйда ҳамма одоб билан кийинади ва пардасиз сўзлар гапирилмайди. Ўзбек оиласига меҳмон келса, юксак одоб билан кутилади. Ўзига етмаса ҳам, биринчи навбатда, меҳмонга таом тортади. Бундай оилалар ҳақида маҳаллада «тартибли оила» «тарбия кўрган хонадон», деган таърифлар юради ва бундай оилалар ҳамиша бошқаларга ўрнак қилиб кўрсатилади.

Бирники — мингга

Қишлоқдаги бир хонадонни биламан. Хонадон эгалари ўқимишли, элга танилган ҳурмат-эътиборли кишилар. Уларнинг икки ўғил, икки қизи ҳам олий маълумотли, халқ хизматида, турмуши ҳавас қилса арзирли. Қўшни хонадонлар ёшлари бу оила фарзандларига ҳавас қилади, келин ва қизлар уй тутиш, таом ва ширинликлар тайёрлашда улардан андоза олади. Уларнинг хонадонида, кўчасида ўсган гуллардан кўчат кўчириб экишади. Бу кўчадаги ҳар бир хонадон фарзанди ўқимишли бўлишга, олий маълумот олишга интилади. Шу кўчада тинчлик хотиржамлик, файз-барака, ободлик ҳукмрон. Бирор келин уйига аразлаб кетиб қолса, ҳалиги хонадон бекасидан яширишади ва у эшитиб қолмасин, деб муаммони тезда ҳал қилишга уринишади.

Бир муддат шу кўчадан мактабга ўтаётган болалар хонадонлар деворларига турли сўзлар ёзиб, бежашни одат қилиб олишди. Ҳалиги намунали хонадон бекаси бу ҳолатни бир кун ўрганди. Бу кўчадан ким ўтади,  бу ёзувлар муаллифи ким? Ўша қизлар кимлиги, кимнинг фарзанди экани маълум бўлди. Лекин аёл ўша қизларни эмас, уларнинг дугоналарини чақирди ва ёзувларни темир қоғоз билан ўчиртирди. Бу гап мактабга етиб борди. Эртаси куни мактабда катта мажлис бўлиб, кўча одоби, атроф-муҳит озодалиги ва тозалиги ҳақида кўпчилик ўз фикрини айтди. Ёзувни ўчирган қизлардан бири сўзга чиқиб, бу ишни ким қилган бўлмасин, барчанинг юзини ерга қаратганини афсус билан гапирди. Ўша-ўша, кўчада беъмани ёзувлар пайдо бўлмайди, гуллар беҳуда узилмайди, ўқувчилар катталарга салом беради, оғирини енгиллатишга уринади.

Демоқчиманки, мана бир оиланинг маҳаллага таъсири.

Яхшиликка йўналтирилгач

Ёшлар ёки вояга етмаганлар адашса, маҳалла-кўй, қўни-қўшни уни тўғри йўлга чақиради. Яқинда ўқитувчи танишим бир воқеани айтиб берди. 4-синф ўқувчиси болалик қилибми, билиб-билмай ҳуқуқбузарлик содир этиб, ички ишлар бўлими рўйхатига тушиб қолибди. Синф раҳбари бу ҳақда маҳалла идорасига билдирганда ҳамма оёққа турган. Ўқитувчи билан биргаликда маҳалла йиғини раиси, маҳалла маслаҳатчиси ота-она билан суҳбатлашишди. Бизнинг маҳалладан бундай хунук ишлар чиқмаган, чиқмаслиги керак, дейишди. Болани  ҳимоя қилишди, номига доғ тушишига йўл қўйишмади. Ота-онаси билан маслаҳатлашиб, унинг нималарга қизиқиши, дунёқарашини ўрганишди. Шундан сўнг ҳалиги ўқувчи спорт мактабига жалб қилинди. Спорт мураббийси унинг табиати, жисмоний жиҳатларини ҳисобга олиб, курашнинг юнон-рум турига йўналтирди. Энг қувончлиси, ўша бола ўтган йили халқаро мусобақада иштирок этиб, кураш бўйича олтин медални қўлга киритди. Ҳозир у  мактаб ва маҳалланинг фахри. Ўзи билан бўлиб ўтган нохуш воқеа ҳақида гапирганда эса «Барча болалар спорт билан шуғулланишлари керак, бекорчилик ҳар хил бемаза ишларга бошлар экан», — дейди афсусланиб.

Ҳа, бир болага етти қўшни ота-она, дея бежиз айтилмаган. Бу — фарзандларимиз доимо эл назарида, эл тарбиясида, деганидир. Биз учун оила, маҳалла, эл-юрт муқаддас. Бу халқимизнинг азалий бебаҳо маънавий туйғусидир.

Бахтиёр ЭЛЧИЕВ,

«Маҳалла» хайрия жамоат фонди Фарғона вилоят бошқаруви раиси