Ўзбекистон ва жаҳон «Боку жараёни» Озарбайжон билан ҳамкорликнинг гуманитар мезонлари
Маданиятлар ва цивилизациялараро самарали мулоқотни йўлга қўйиш мақсадида 2008 йилда «Боку жараёни» платформасига асос солинган эди.
БатафсилҲозир айни пишиқчилик палласи. Бозор ёки супермаркетга кирганимизда пештахталардаги ялтироқ олмалар, йирик помидорлар, бир текис ранг олган бодринглар эътиборимизни тортади.
Аммо мева-сабзавотларнинг чиройли кўриниши уларнинг хавфсизлигини англатмайди. Маҳсулотнинг ҳақиқий сифати уни етиштириш жараёнига, айниқса, кимёвий воситалардан қандай фойдаланилганига боғлиқ эканини ҳамма ҳам билмайди.
Харид қилишда маҳсулотнинг ташқи кўриниши, ранги, ҳиди ва нархига қараб танлов қиламиз. Аммо унинг қандай шароитда етиштирилгани, зараркунандаларга қарши қайси кимёвий воситалар ишлатилгани, ҳосил териб олингунга қадар белгиланган кутиш муддатига амал қилингани ҳақида кўп ҳам ўйлайвермаймиз.
Аслида, озиқ-овқат хавфсизлиги даладан, уруғ қадалган пайтдан бошланади. Бугун қишлоқ хўжалигида ҳосилдорликни сақлаш, ўсимликларни касаллик ва зараркунандалардан ҳимоя қилиш учун турли пестицидлар ҳамда агрокимёвий воситалардан фойдаланилади. Улар белгиланган меъёр ва қоидаларга мувофиқ қўлланилганда муайян самара беради. Бироқ нотўғри танланса, ортиқча ишлатилса ёки хавфсизлик талабларига риоя этилмаса, инсон саломатлиги ва атроф-муҳит учун жиддий хавф туғдиради.
Шу боис озиқ-овқат маҳсулотлари хавфсизлигини таъминлаш, пестицидлар ва агрокимёвий воситалар муомаласини тартибга солиш, карантин объектларининг кириб келиши ва тарқалишининг олдини олишга қаратилган қонунчилик ташаббуслари муҳим аҳамиятга эга. Депутатлар томонидан бу йўналишдаги ҳуқуқий механизмларни такомиллаштириш масаласининг кўтарилаётгани ҳам бежиз эмас. Зеро, қишлоқ хўжалигида фақат кўп ҳосил олиш эмас, балки истеъмолчига хавфсиз маҳсулот етказиб бериш ҳам асосий вазифа бўлиши керак.
Бундай қонунчилик ташаббуслари, энг аввало, пестицидлар ва ўсимликларни ҳимоя қилиш воситаларининг сифати, сақланиши, ташилиши ҳамда қўлланилиши устидан назоратни кучайтиришга хизмат қилади. Шунингдек, озиқ-овқат маҳсулотларида кимёвий қолдиқларни аниқлаш тизимини такомиллаштириш, лабораториялар имкониятларини кенгайтириш ва маҳсулот етиштирувчиларнинг масъулиятини ошириш учун ҳуқуқий асосларни мустаҳкамлайди. Бу эса хавфсизликни фақат маҳсулот бозорга чиққандан кейин эмас, балки уни етиштиришнинг дастлабки босқичларидан бошлаб таъминлаш имконини беради.
Пестицидлар ҳақида гап кетганда, уларнинг барчасини бир хил хавфли восита сифатида баҳолаш тўғри эмас. Пестицидлар – экинларни зараркунанда, касаллик ва бегона ўтлардан ҳимоя қилиш учун қўлланиладиган воситаларнинг умумий номи. Инсектицидлар ҳашаротларга, фунгицидлар замбуруғ касалликларига, гербицидлар эса бегона ўтларга қарши ишлатилади. Минерал ўғитлар бошқа вазифани бажаради: улар ўсимликларни озиқлантиради. Демак, ҳар бир воситанинг таркиби, вазифаси ва хавф даражаси алоҳида баҳоланиши зарур.
Пестицидларнинг инсон организмига таъсири уларнинг кимёвий таркиби, миқдори, организмга тушиш йўли ва таъсир давомийлигига боғлиқ. Кимёвий ишлов бериш жараёнида ҳимоя қоидаларига амал қилинмаса, моддалар нафас йўллари орқали организмга кириши, терига сингиши ёки тасодифан оғиз орқали қабул қилиниши мумкин. Айниқса, пестицидларни сепадиган деҳқонлар, иссиқхона ишчилари ва улар билан бевосита ишлайдиган кишилар кўпроқ хавф остида бўлади.
Юқори миқдордаги айрим заҳарли моддалар билан қисқа муддатли алоқа ҳам ўткир заҳарланишга сабаб бўлиши мумкин. Бунда кўнгил айниши, қайт қилиш, бош айланиши, нафас олиш қийинлашиши ва асаб тизими фаолиятининг бузилиши каби белгилар кузатилади. Айрим пестицидларнинг узоқ вақт давомида организмга таъсир қилиши эса асаб тизими, репродуктив саломатлик ва бошқа физиологик жараёнларга салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти ҳам пестицидлар таъсирини баҳолашда модданинг токсиклиги, миқдори ва таъсирланиш давомийлигини муҳим омиллар сифатида кўрсатади.
Бу ерда яна бир муҳим жиҳат бор: маҳсулотда пестицид қолдиғи аниқланганининг ўзи уни автоматик равишда заҳарли ёки истеъмолга яроқсиз деб баҳолаш учун асос бўла олмайди. Асосий мезон – қолдиқ модданинг миқдори ва белгиланган хавфсизлик меъёрларига мувофиқлиги. Ҳар бир рухсат этилган пестицид учун қўллаш тартиби, ҳосил йиғиб олингунга қадар кутиш муддати ва озиқ-овқат маҳсулотида қолиши мумкин бўлган энг юқори миқдор белгиланади. Агар фермер кимёвий ишловдан кейин ҳосилни белгиланган муддатдан олдин йиғиб олса, маҳсулотдаги қолдиқ моддалар миқдори хавфсизлик меъёридан ошиб кетиши мумкин.
Халқаро амалиётда бу кўрсаткич максимал қолдиқ миқдори – MRL орқали белгиланади. Codex Alimentarius халқаро озиқ-овқат стандартлари тизимида турли маҳсулотлар ва пестицидлар учун шундай меъёрлар юритилади. Улар токсикологик баҳолаш ҳамда озиқ-овқат орқали инсон организмига тушиши мумкин бўлган моддалар миқдорини ҳисоблаш асосида ишлаб чиқилади.
Демак, маҳсулотнинг ташқи кўриниши унинг хавфсизлигига кафолат бермайди. Бир хил кўринишдаги икки партия олма ёки помидор етиштириш жараёнида турли кимёвий воситалар билан ишлов берилган бўлиши мумкин. Биринчисида пестицид қолдиқлари белгиланган меъёр доирасида бўлса, иккинчисида рухсат этилган кўрсаткичдан юқори бўлиши эҳтимол. Бу фарқни харидор кўз билан аниқлай олмайди. Уни фақат тегишли лаборатория таҳлили орқали билиш мумкин.
Пестицидлар билан боғлиқ хавф фақат инсон саломатлиги билан чекланмайди. Кимёвий воситалар меъёрдан ортиқ ёки нотўғри қўлланилганда, уларнинг бир қисми тупроқда тўпланиши, суғориш ва ёмғир сувлари орқали ариқ, канал ҳамда ерости сувларига ўтиши мумкин. Бу эса сув ва тупроқ сифатининг ёмонлашишига, фойдали ҳашаротлар, чанглатувчи асаларилар ва тупроқдаги микроорганизмларга зарар етишига олиб келади. Натижада табиий экологик мувозанат бузилади. Энг ачинарлиси, бундай оқибатлар кейинчалик қишлоқ хўжалигининг ўзига ҳам салбий таъсир кўрсатиши мумкин.
Яна бир жиддий муаммо: зараркунандаларнинг пестицидларга чидамлилиги ортиб бориши. Бир хил таъсир механизмга эга воситаларни қайта-қайта қўллаш натижасида зараркунандалар популяциясида чидамлилик шаклланиши мумкин. Оқибатда аввал самара берган препарат кутилган натижани бермайди. Деҳқон эса унинг миқдорини ошириш ёки янада кучлироқ воситани қўллашга уринади. Бу эса кимёвий юкламани янада кўпайтириб, муаммони чуқурлаштиради. Шунинг учун пестицидлардан фойдаланишда илмий асосланган ёндашув ва интеграциялашган ҳимоя усуллари муҳим аҳамиятга эга.
Ўзбекистон шароитида бу масала янада долзарб. Мева-сабзавотчилик ва интенсив қишлоқ хўжалиги ривожланиб бораётган бир пайтда ҳосилни касаллик ва зараркунандалардан ҳимоя қилиш зарурати табиий. Аммо ҳосилдорликни ошириш мақсади инсон саломатлиги ва экологик хавфсизлик талабларидан устун қўйилмаслиги керак. Бунинг учун фермер ва деҳқонлар пестицидларни фақат мутахассис тавсияси асосида танлаши, белгиланган меъёрларга қатъий амал қилиши, ҳимоя воситаларидан фойдаланиши ва ҳосил йиғиш муддатларини бузмаслиги зарур.
Муаммонинг ечими фақат кимёвий воситаларни назорат қилишдан иборат эмас. Биологик ва интеграциялашган ҳимоя усулларини кенг жорий этиш ҳам муҳим. Биологик курашда зараркунандаларнинг табиий душманлари, фойдали микроорганизмлар ва биологик препаратлардан фойдаланилади. Интеграциялашган ҳимоя эса агротехник, биологик, механик ва зарурат туғилганда кимёвий усулларни уйғунлаштиришни назарда тутади. Бунда пестицид биринчи чора эмас, балки зарурат туғилганда аниқ ҳисоб-китоб ва назорат асосида қўлланиладиган восита бўлиши керак.
Шунингдек, карантин объектларининг мамлакат ҳудудига кириб келиши ва тарқалишининг олдини олиш ҳам озиқ-овқат хавфсизлигининг муҳим таркибий қисмидир. Хориждан олиб кирилаётган уруғлик, кўчат, мева-сабзавот ва бошқа ўсимлик маҳсулотлари билан бирга янги зараркунандалар ёки ўсимлик касалликлари тарқалиши мумкин. Уларни ўз вақтида аниқламаслик экинларга, ҳосилдорликка ва экспорт имкониятларига жиддий зарар етказиши эҳтимолини оширади. Шу сабабли чегара ва транспорт объектларида фитосанитария назорати, замонавий лаборатория диагностикаси ва рақамли кузатув тизимларини ривожлантириш зарур.
Озиқ-овқат хавфсизлигининг яна бир муҳим жиҳати – экспорт билан боғлиқ. Халқаро бозорда маҳсулотнинг фақат ташқи кўриниши ёки нархи эмас, балки фитосанитария ҳолати, пестицид қолдиқлари ва хавфсизлик талабларига мувофиқлиги ҳам ҳал қилувчи аҳамиятга эга.
Белгиланган меъёрларга жавоб бермаган маҳсулот қайтарилиши ёки экспорт чекловларига учраши мумкин. Бу эса нафақат алоҳида тадбиркор, балки бутун тармоқнинг иқтисодий манфаатларига, экспортчи мамлакат обрўсига салбий таъсир қилади.
Шу нуқтаи назардан, пестицидлар сифати ва қолдиқларини аниқлайдиган лабораторияларнинг техник имкониятларини кенгайтириш, замонавий ускуналар билан таъминлаш, мутахассислар малакасини ошириш муҳим. 2025 йилда Европа Иттифоқи ва ФАО томонидан Ўзбекистонда ушбу йўналишдаги лабораториялар салоҳиятини оширишга қаратилган ташаббуснинг бошлангани ҳам бу соҳадаги эҳтиёжни кўрсатади. Лаборатория текширувларининг ишончлилиги маҳсулот хавфсизлигини баҳолаш, ички бозорда истеъмолчиларни ҳимоя қилиш ва экспорт салоҳиятини мустаҳкамлаш учун зарур.
Шундай экан, депутатлар томонидан озиқ-овқат маҳсулотлари хавфсизлиги, пестицидлар ва агрокимёвий воситалар муомаласи, фитосанитария назоратини такомиллаштиришга қаратилган қонунчилик ташаббусларининг аҳамиятини тор доирада баҳолаб бўлмайди. Бу масала қишлоқ хўжалиги ишлаб чиқарувчисининг масъулиятидан тортиб, лабораториялар фаолияти, назорат органлари ваколати ва истеъмолчи ҳуқуқларигача бўлган бутун тизимни қамраб олади. Ҳуқуқий талаблар аниқ, назорат самарали, қоидабузарлик учун жавобгарлик муқаррар бўлсагина, маҳсулот хавфсизлигини таъминлашда барқарор натижага эришиш мумкин.
Албатта, истеъмолчи ҳам эҳтиёткор бўлиши лозим. Мева-сабзавотларни оқар сувда яхшилаб ювиш, айрим маҳсулотларнинг пўстини арчиш сиртдаги ифлослик ва баъзи қолдиқларни камайтириши мумкин. Аммо бу усуллар маҳсулот таркибига сингган барча кимёвий моддаларни йўқ қилади, дегани эмас. Шунинг учун озиқ-овқат хавфсизлигининг асосий кафолати харидорнинг уйдаги эҳтиёткорлиги эмас, балки маҳсулот етиштиришдан тортиб савдога чиқаришгача бўлган жараёндаги тизимли назорат ва лаборатория текширувидир.
Дастурхонимиздаги ҳар бир неъмат ортида катта меҳнат, табиат ресурслари ва мураккаб ишлаб чиқариш жараёни мужассам. Шу жараённинг ҳар бир босқичида инсон саломатлиги биринчи ўринда туриши шарт. Ҳосилнинг мўл бўлиши муҳим, аммо унинг хавфсиз бўлиши ундан ҳам муҳимроқ. Чунки озиқ-овқат хавфсизлиги – фақат қишлоқ хўжалиги ёки савдо соҳасининг вазифаси эмас, балки жамият саломатлиги, экологик барқарорлик ва келажак авлод олдидаги масъулиятдир.
Зеро, дастурхонимизга қўйилаётган маҳсулотнинг чиройи кўзни қувонтириши мумкин, аммо унинг ҳақиқий қадри инсон саломатлиги учун хавфсизлиги билан ўлчанади. Етиштирилган ҳосилнинг миқдори эмас, аввало, унинг сифати ва безарарлиги халқ дастурхони тўкинлигининг ҳақиқий мезони бўлиши керак.
Саида ИБОДИНОВА,
«Oila va TABIAT» мухбири
Маданиятлар ва цивилизациялараро самарали мулоқотни йўлга қўйиш мақсадида 2008 йилда «Боку жараёни» платформасига асос солинган эди.
БатафсилҲозир айни пишиқчилик палласи. Бозор ёки супермаркетга кирганимизда пештахталардаги ялтироқ олмалар, йирик помидорлар, бир текис ранг олган бодринглар эътиборимизни тортади.
БатафсилАйланма иқтисодиётнинг узлуксиз занжири: чиқиндиларни бошқариш, тўлов тизими ва ҳуқуқий тартибга солиш
Батафсил