Бугунги кунда табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш, сув ва тупроқни муҳофаза қилиш, ер ости сувлари ҳолатини кузатиш ҳамда геоэкологик мувозанатни сақлаш энг муҳим вазифалардан бири ҳисобланади.

Иқлим ўзгариши, сув танқислиги, ерларнинг шўрланиши ва деградацияси, чўлланиш ҳамда антропоген таъсирнинг кучайиши табиий муҳитни комплекс ўрганиш заруратини оширмоқда. Бу масалалар гидрогеология, муҳандислик геологияси, тупроқшунослик ва геоэкология каби ўзаро боғлиқ соҳалар учун алоҳида аҳамиятга эга.

Марказий Осиё шароитида сув ресурсларини муҳофаза қилиш масаласи, айниқса, долзарбдир. Ер усти ва ер ости сувларидан меъёрдан ортиқ ёки самарасиз фойдаланиш сув захираларига босимни кучайтириши, тупроқ шўрланиши ва ерларнинг мелиоратив ҳолати ёмонлашишига сабаб бўлиши мумкин. Шунинг учун сувдан фойдаланишда тежамкор технологияларни жорий этиш, суғориш тизимларини такомиллаштириш, сув йўқотиш­ларини камайтириш ва ер ости сувлари сатҳи ҳамда минераллашувини мунтазам кузатиб бориш муҳимдир.

Геоэкологик ҳолатни баҳолашда тупроқ ва грунтларнинг хусусиятларини ҳисобга олиш зарур. Тупроқнинг механик таркиби, шўрланиш даражаси, намлиги, зичлиги ва сув-физик хусусиятлари ердан фойдаланиш имкониятларига таъсир кўрсатади. Қурилиш ва инфратузилма объектлари жойлаштириладиган ҳудудларда эса грунтларнинг муҳандислик-геологик хусусиятлари, ер ости сувларининг чуқурлиги ва кимёвий таркиби иншоотлар барқарорлигини таъминлашда муҳим омил ҳисобланади. Демак, табиий муҳитни муҳофаза қилишда тупроқ, грунт, сув ва геологик шароитларни алоҳида эмас, балки ягона тизим сифатида ўрганиш керак.

Оролбўйи ҳудудида кузатилаётган экологик ўзгариш­лар геоэкологик тадқиқотларнинг аҳамиятини яққол кўрсатади. Қуриб қолган денгиз туби, туз ва чангнинг кўчиши, тупроқ қопламининг ўзгариши ҳамда сув ресурсларига бўлган эҳтиёж ҳудуднинг табиий шароитини мунтазам ўрганишни талаб қилади. Бундай ҳудудларда тупроқ-грунтларнинг таркиби ва хусусиятларини аниқлаш, ер ости сувлари ҳолатини баҳолаш, шўрланиш ва чўлланиш жараёнларини кузатиш амалий чора-тадбирларни илмий асосда белгилашга ёрдам беради.

Иқлим ўзгариши шароитида геоэкологик мониторингнинг ўрни ҳам ортиб бормоқда. Ҳарорат ва ёғин миқдоридаги ўзгаришлар, буғланишнинг кучайиши, сув захираларининг мавсумий тақсимланиши ва ердан фойдаланиш хусусиятлари табиий муҳит ҳолатига биргаликда таъсир кўрсатади. Шу сабабли дала кузатувлари, лаборатория таҳлиллари, хариталаш ва географик ахборот тизимларидан (ГАТ) фойдаланиш орқали маълумотларни тизимли тўплаш ҳамда таққослаш мақсадга мувофиқдир. Рақамли маълумотлар базалари эса ўзгаришларни вақт бўйича кузатиш ва хавф эҳтимоли юқори бўлган ҳудудларни аниқлаш имконини беради.

Табиий ресурслардан оқилона фойдаланишда сув тежовчи суғориш усуллари билан бир қаторда, ерларнинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш, тупроқ унумдорлигини сақлаш, ифлосланиш манбаларини назорат қилиш ва чиқиндиларни тўғри бошқариш ҳам муҳимдир. Шаҳар ҳудудларида яшил майдонларни сақлаш ва кўпайтириш, ишлаб чиқариш корхоналарида экологик талабларга риоя этиш, ҳаво ва сув сифати бўйича мониторингни кучайтириш умумий экологик хавфларни камайтиришга хизмат қилади. Бунда ҳар бир чора-тадбир маҳаллий геологик, гидрогеологик ва иқлим шароитларини инобатга олган ҳолда режалаштирилиши лозим.

Экологик маданиятни юксалтириш ҳам ушбу жараённинг муҳим қисми ҳисобланади. Ёшларнинг табиий фанларга қизиқишини ошириш, уларни дала тадқиқотлари, экологик акциялар, илмий семинарлар ва амалий лойиҳаларга жалб этиш орқали назарий билимларни ҳаёт билан боғлаш мумкин. Айниқса, сувдан тежамкор фойдаланиш, тупроқни муҳофаза қилиш, чиқиндиларни саралаш ва яшил ҳудудларни асраш бўйича оддий, аммо мунтазам амаллар жамоатчилик масъулиятини кучайтиради.

Геоэкологик муаммоларнинг ечими фан, таълим, ишлаб чиқариш ва жамоатчилик ҳамкорлигига боғлиқ. Ҳудуднинг табиий шароитини пухта ўрганиш, ишончли маълумотларга таяниш ва тавсияларни илмий асослаш ресурслардан самарали фойдаланишга ёрдам беради. Сув, тупроқ ва ер ости бойликларини асраш фақат бугунги кун эҳтиёжи эмас, балки келажак авлодлар олдидаги масъулиятимиздир. Шу боис ёшларнинг гео­экологик фаоллигини ошириш, уларни тадқиқот ва амалий ташаббусларга жалб этиш барқарор тараққиётнинг муҳим шартларидан бири бўлиб қолади.

Айзада ЖЕТПИСБАЕВА,

Ислом Каримов номидаги ТДТУ

«Гидрогеология, муҳандислик геологияси ва

петрография» кафедраси таянч докторанти