Бутун дунёда қуёш энергетикаси жадал ривожланмоқда. Ўзбекистон ҳам бу жараёнда фаол иштирок этяпти.

Мамлакатда қуёш электр станциялари билан бир қаторда аҳоли хонадонлари, тадбиркорлик субъектлари, ижтимоий соҳа объектлари ва кўп қаватли уйларга кичик қувватли қуёш панеллари тобора кўпроқ ўрнатилмоқда. Бу, шубҳасиз, қайта тикланувчи энергия манбаларидан фойдаланишни кенгайтириш, электр энергияси ишлаб чиқаришни диверсификация қилиш ва иссиқхона газлари чиқиндиларини камайтириш нуқтаи назаридан муҳим жараёндир.

Бироқ «яшил энергия»нинг экологик самарасини фақат панеллар ишлаб турган давр билан баҳолаб бўлмайди. Уларнинг хизмат муддати тугагандан кейин қандай тақдир кутиши ҳам бу жараённинг муҳим қисми ҳисобланади.

Энергетика вазирлиги маълумотларига кўра, 2026 йил 1 апрель ҳолатига Ўзбекистонда 145 738 та объектга умумий қуввати 2 114 МВт бўлган кичик қувватли қуёш панеллари ўрнатилган. Уларнинг 21 643 таси ижтимоий соҳа объектларига, 33 208 таси тадбиркорлик субъектларига, 88 489 таси аҳоли хонадонларига, 2 398 таси эса кўп қаватли уйларга ўрнатилган. Бу рақамларнинг ўзиёқ қуёш энергетикаси мамлакат ҳаётига қай даражада тез кириб келаётганини кўрсатади.

Фотоэлектр панеллари ёқилғи сарфламасдан электр энергияси ишлаб чиқариши ва атмосферага чиқариладиган иссиқхона газлари миқдорини камайтириш имконини бериши билан экологик жиҳатдан муҳим. Аммо ҳар қандай технология сингари уларнинг ҳам хизмат муддати чекланган. Қуёш панелларининг ўртача хизмат муддати 25-30 йилни ташкил этади. Айрим ҳолатларда эса нотўғри монтаж, механик шикастланиш, ноқулай об-ҳаво шароитлари ёки бошқа омиллар туфайли уларни бундан олдинроқ алмаштиришга тўғри келиши мумкин.

Ўзбекистонда қуёш панелларини оммавий ўрнатиш жараёни, 2023 йил 1 апрелдан «Қуёшли хонадон» дастури ва аҳоли ҳамда тадбиркорларни қайта тикланувчи энергия манбаларидан фойдаланишга рағбатлантирувчи чоралар кучга кирганидан кейин сезиларли даражада тезлашди. Демак, ҳозир ўрнатилаётган панелларнинг асосий қисми ҳали узоқ йиллар давомида хизмат қилади. Шу боис ишдан чиққан қуёш панеллари муаммоси ҳозирча кенг кўламда сезилмаяпти. Бироқ бу муаммо умуман йўқ, дегани эмас. Аксинча, унинг кўламини олдиндан ҳисоблаб чиқиб, зарур инфратузилма ва ҳуқуқий механизмлар ҳозирдан шакллантирилиши керак.

Ҳозиргача ўрнатилган 2 114 МВт қувватдаги кичик қуёш панелларининг ўзи келажакда қанча чиқинди ҳосил бўлиши мумкинлигини тасаввур қилишга имкон беради. Қуёш панелларининг ўртача оғирлиги ҳар бир киловатт қувватга 65-75 килограмм атрофида эканидан келиб чиқилса, ҳозир ўрнатилган панелларнинг умумий массаси тахминан 137-159 минг тоннани ташкил этади. Албатта, бу панелларнинг барчаси бир вақтнинг ўзида ишдан чиқмайди. Улар турли йилларда ўрнатилгани сабабли хизмат муддатини ҳам босқичма-босқич тугатади. Шундай бўлса-да, бу рақамлар келажакда биз дуч келишимиз мумкин бўлган чиқинди ҳажми ҳақида тасаввур беради.

Бундан ташқари, панеллар ўрнатилиш суръати ҳам юқори. Кичик қувватли қуёш панелларининг умумий қуввати 2025 йил 1 август ҳолатига 1 650 МВт бўлган бўлса, 2025 йил декабри­га келиб 1 971 МВтга етган. 2026 йил 1 апрель ҳолатида эса бу кўрсаткич 2 114 МВтни ташкил этди. Агар бу суръатдаги ўсиш келгуси йилларда ҳам давом этса, 2030-2040 йилларда мамлакатда ўрнатилган қуёш панеллари ҳажми бугунги кўрсаткичдан бир неча баравар ортиши мумкин. Шунга мос равишда уларнинг хизмат муддати тугайдиган даврда ҳосил бўладиган чиқиндилар миқдори ҳам сезиларли даражада кўпаяди.

Бироқ бу ҳолатни фақат экологик муаммо сифатида кўриш тўғри эмас. Қуёш панели чиқиндиси бир вақтнинг ўзида қайта ишланиши мумкин бўлган қимматли ресурслар манбаси ҳисобланади. Халқаро тадқиқотларда қуёш панеллари массасининг ўртача 70 фоизини шиша, 14 фоизини алюминий, 4 фоиздан кўпроғини фотоэлектрик унсурлар ташкил қилиши кўрсатилади. Қолган қисмида полимерлар, мис, кремний, кумуш ва бошқа материаллар мавжуд. Масалан, 150 минг тонна қуёш панели чиқиндиси ҳосил бўлган тақдирда, унинг таркибида тахминан 105 минг тонна шиша ва 21 минг тонна алюминий бўлиши мумкин.

Бу масала билан дунёда қуёш энергетикаси аввалроқ ривожланган давлатлар аллақачон тўқнаш келмоқда.

Японияда 2022 йилнинг ўзида 2 079 тонна ишдан чиққан қуёш панели чиқиндиси йиғилган. 1 638 тоннаси қайта ишланган, 441 тоннаси эса қайта фойдаланишга йўналтирилган.

Европа Иттифоқида муаммо кўлами бундан-да катта. Европа Комиссиясининг 2025 йилги ҳисоб-китобларига кўра, ЕИ-27 мамлакатларида қуёш панеллари чиқиндиси 2040 йилга бориб 6-13 миллион тонна, 2050 йилга бориб эса 21-35 миллион тоннага етиши мумкин.

Айрим давлатлар бу муаммони ҳал этиш учун аллақачон саноат инфратузилмасини шакллантирган. Францияда қуёш панелларини саноат миқёсида қайта ишлашга ихтисослашган ROSI заводи 2018 йилда ишга туширилган. Корхонанинг йилига 10 минг тоннагача ишдан чиққан панелларни қайта ишлаш қувватига эга бўлиши режалаштирилган. Хитойда эса масала янада кенгроқ – саноат сиёсати даражасида кўрилмоқда. 2026 йилда мамлакатда фотоэлектр модулларини йиғиш, ташиш, демонтаж қилиш ва қайта ишлашни ривожлантириш бўйича янги чоралар белгиланди. 2027 йилга қадар фойдаланишдан чиққан панеллардан комплекс қайта фойдаланиш ҳажмини 250 минг тоннага етказиш мақсади қўйилган. Панелларни кейинчалик осон қайта ишлаш имконини ҳисобга олган ҳолда лойиҳалаш, яъни «қайта ишлаш учун дизайн» тамойили ҳам илгари сурилмоқда.

Қайта тикланувчи энергия манбалари бў­йича халқаро агентлик – IRENA прогнозларига кўра, 2050 йилга келиб дунё бўйича қуёш панеллари чиқиндиси ҳажми 78 миллион тоннага етиши мумкин. Бу катта рақам, аммо унинг иккинчи томони ҳам бор. Панеллар таркибидаги шиша, алюминий, кремний, кумуш ва бошқа материалларни қайта ишлаш учун улкан ресурс базаси пайдо бўлади.

Бугунги кунда қуёш панелларини қайта ишлашнинг бир нечта технологиялари мавжуд. Механик усулда панеллар майдаланиб, уларнинг турли компонентлари ажратиб олинади. Термик усулда пластик элементларни ажратиш ва металларни қайта олиш мақсадида панеллар юқори ҳароратда қайта ишланади. Кимёвий усул эса кумуш ва кремний каби қимматли материалларни махсус эритмалар ёрдамида ажратиб олиш имконини беради. Бундан ташқари, бир нечта усулни бирлаштирган комбинацияланган технологиялар ҳам қўлланади.

Хориж тажрибаси шуни кўрсатадики, қуёш панелларини қайта ишлаш учун ҳуқуқий база, ишлаб чиқарувчи ва импорт қилувчиларнинг масъулияти, чиқиндиларни йиғиш инфратузилмаси, қайта ишловчи корхоналар ва иқтисодий рағбатлантириш механизмлари ҳам зарур. Европа Иттифоқида ишлаб чиқарувчиларнинг маҳсулотни йиғиш ва қайта ишлашдаги масъулияти белгиланган. Япония, Жанубий Корея ва Хитойда ҳам қайта ишлаш саноатини қўллаб-қувватлаш ва ишдан чиққан панелларни тизимли равишда йиғишга қаратилган механизмлар шаклланган.

Ўзбекистонда ҳам бу масала аллақачон кун тартибига чиққан. 2025 йил 24 апрель куни Стратегик ислоҳотлар агентлиги қуёш панелларини утилизация қилиш соҳаси ўрганилгани ва илғор давлатлар тажрибаси асосида ушбу тизимни Ўзбекистонда жорий этиш бўйича таклифлар ишлаб чиқилганини маълум қилган эди. Агентлик маълумотларида қайд этилишича, қайта тикланувчи энергия манбалари кенгайиб бораётган бир пайтда қуёш панелларини утилизация қилишнинг миллий тизимини шакллантириш зарурати пайдо бўлмоқда.

Бу масала, айниқса, аҳоли хонадонлари ва кичик бизнес томонидан ўрнатилаётган панеллар сони ортиб бораётгани шароитида муҳим масала ҳисобланади. Йирик лойиҳаларда панелларнинг кейинги тақдири шартномавий механизмлар орқали тартибга солиниши мумкин. Аммо минглаб хонадонлар ва кичик корхоналарда ўрнатилган панеллар хизмат муддатини ўтаб бўлгач, уларни ким йиғиши, қаерга топшириш мумкинлиги, ким қайта ишлаши ва бу жараённи ким молиялаштириши каби саволларга ҳозирдан жавоб тайёрлаш керак.

Ўзбекистонда қуёш энергетикасини ривож­лантириш суръати шуни кўрсатмоқдаки, бу масалани кейинга қолдириш тўғри эмас. Ҳозир ўрнатилаётган панелларнинг асосий қисми ҳали ўнлаб йиллар давомида ишлаши мумкин. Лекин айнан шу вақтда тизим яратиб олишга улгуриш керак. Чиқиндилар кўпайганидан кейин инфратузилма яратиш, муаммони яна бир каррага ошириши ҳеч гап эмас.

«Яшил энергия» деганда фақат қуёшдан электр олишнинг ўзи тушунилмаслиги керак. Панелни ишлаб чиқаришдан тортиб уни ўрнатиш, эксплуатация қилиш, хизмат муддати тугагач қайта ишлаш ва ундаги материалларни яна иқтисодиётга қайтаришгача бўлган бутун жараёнга экологик барқарорлик нуқтаи назаридан қаралиши тўғри бўлади. Бугунги қуёш панели эртага чиқинди уюмига айланиши мумкин. Аммо тўғри тизим яратилса, у яна ресурс сифатида қайтади.

Камолиддин РЎЗИМАТОВ,

ЎЭП Марказий Кенгаши бош мутахассиси