ХХ аср бошида Туркистон заминида юзага келган жадидчилик ҳаракати одатда фақат сиёсий озодлик, маориф ислоҳоти ва тил истиқлоли доирасида талқин этилади. Бироқ жадид боболаримизнинг фаолиятига чуқурроқ назар ташласак, уларнинг дастурларида бугунги куннинг энг глобал муаммоси — экологик барқарорлик ва инсоннинг табиат билан уйғунлиги масаласи марказий ўринлардан бирини эгаллаганини кўрамиз.

Жадидлар миллатнинг уйғонишини нафақат китобхонликда, балки инсон нафас олаётган ҳавонинг тозалигида, ичаётган сувининг поклигида ва яшаётган шаҳрининг яшиллигида кўришган. Улар учун экология — шунчаки атроф-муҳитни асраш эмас, балки миллий ўзликни англаш ва соғлом келажакни қуришнинг асосий шарти эди.

Жадидларнинг «Яшил шаҳар» ёки экологик урбанизация ҳақидаги ғоялари ўз даври учун инқилобий характерга эга эди. Улар шаҳарни шунчаки бинолар тўплами эмас, балки инсон саломатлиги ва руҳиятини белгиловчи тирик организм сифатида кўришган.

Жадидларнинг фикрича, миллатнинг уйғониши унинг жисмоний соғломлигидан бошланади. Ўша даврда Туркистонда вабо ва безгак каби касалликлар тарқалишига асосий сабаб сифатида сув ҳавзаларининг ифлосланиши ва шаҳарлардаги антисанитария ҳолати кўрсатилган.

Абдулла Авлонийни оладиган бўлсак, у киши «Туркий Гулистон ёхуд ахлоқ» асарида поклик ва интизомни маънавий камолот белгиси деб билган.

Авлоний ушбу асарида атроф-муҳитнинг инсон саломатлиги ва ахлоқига таъсирини шундай ифодалайди: «Баданнинг поклиги руҳнинг шодлигига сабаб бўлур. Ифлос, бадбўй ерда яшаган одамнинг фикри ҳам булғанч, ахлоқи ҳам бузуқ бўлур».

Ушбу иқтибос жадидларнинг «Тоза атроф-муҳит — соғлом миллат» деган тамойили моҳиятини очиб беради.

Беҳбудий бобомиз ўз мақолаларида кўчаларнинг тозалиги ва ичимлик сув манбаларини муҳофаза қилиш давлат ва миллатнинг биринчи даражали вазифаси эканини таъкидлаган.

У киши «Ойна» журналида Туркистоннинг табиий бойлик­ларини аёвсиз ишлатишга қарши чиқиб, шундай ёзган: «Бизнинг Туркистонимиз дунёнинг энг гўзал боғларидан биридир. Лекин биз бу боғни асрашни, ариқларимиздан оқаётган сувни ифлослантирмасликни ўрганмасак, тез орада касалликлар уясига айланиб қолурмиз».

Жумладан, Фитрат «Оила» асарида уйнинг жойлашуви ва атрофини кўкаламзорлаштириш муҳимлигини таъкидлаб, шундай дейди:

«Ҳар бир хонадон эгаси ўз ҳовлисида дарахт ва гуллар етиштириши лозим. Зеро, дарахтлар ҳавони тозалаб, нафасимизни поклайди. Дарахтсиз уй — нафассиз тана кабидир».

Мунавварқори Абдурашидхонов эса табиий ресурслардан фойдаланишда исрофгарчиликни гуноҳ деб билган: «Бизга ато этилган сув ва ер — Аллоҳнинг омонатидир. Омонатга хиёнат қилиб, сувни беҳуда оқизиш ёки ерни қаровсиз қолдириш — миллат келажагига болта уришдир».

Жадидларнинг ушбу фикрларини учта асосий йўналишга бўлиш мумкин:

Поклик маданияти: атрофни ифлослантирмаслик иймон ва маданият белгиси экани.

Тиббий экология: касалликларнинг олдини олиш учун сув ва ҳаво тозалигини сақлаш зарурлиги.

Иқтисодий экология: табиий ресурсларни (сув, ер) исроф қилмай, илмий асосда фойдаланиш.

Жадидлар даврида Туркистон шаҳарларида анъанавий ҳовузлар ва очиқ ариқлар сув манбаи бўлган. Бироқ аҳоли зичлиги ортиши ва ветеринария назорати йўқлиги сабабли бу манбалар касаллик ўчоғига айланган эди.

Жадидларнинг тозалик ҳақидаги иқтибослари шунчаки диний тавсия эмас, балки профилактик тиббиётнинг илк кўриниши эди. Масалан, Беҳбудий «Ойна» журналида Европанинг канализация ва тоза ичимлик сув тизимларини мисол келтириб, «Маданият — бу фақат илм эмас, балки бадан ва яшаш жойининг поклигидир», деган ғояни илгари сурган.

Улар мактаб дарсликларига «Ҳифзи сиҳат» (Саломатликни сақлаш) фанини киритиш орқали экологик маданиятни болаликдан шакллантиришга интилишган.

ХХ аср бошидаги ислоҳотчилар тушуниб етгандиларки, жарима ёки тақиқлар билан табиатни асраб бўлмайди. Бунинг учун инсон онгида болаликдан «табиат — менинг уйим» деган тушунчани шакллантириш лозим. Улар яратган дарсликлар бугунги «Экологик тарбия» концепциясининг илк намуналаридир.

Табиатга стратегик ёндашув: жадидлар Туркистоннинг суви, ери ва ҳавосини бебаҳо миллий бойлик деб билишган. Уларнинг ресурсларни тежаш ва илмий асосда фойдаланиш ҳақидаги чақириқлари бугунги «барқарор ривожланиш» тамойиллари билан тўлиқ ҳамоҳангдир.

Масалан, Абдурауф Фитратнинг «Оила» асарини бугунги кун тили билан «инсон экологияси» қўлланмаси деб аташ мумкин. Фитрат уй қурилишида ҳаво айланиши (вентиляция), қуёш нурининг тушиши ва ҳовлида ўсимликларнинг бўлишини инсон руҳияти билан боғлайди. Унинг қарашича, табиатдан узилган, дим ва қоронғу уйда соғлом авлод етишмайди. Бу — атроф-муҳитнинг инсон генофондига таъсирини англаш эди.

Жадидлар бошлаб берган экологик маърифат йўли шўролар давридаги агрессив индустриялаштириш ва «табиатни бўйсундириш» сиёсати соясида қолиб кетди. Бироқ бугунги Орол фожиаси ва иқлим ўзгаришлари даврида биз яна ўша маърифатпарвар боболаримизнинг ўгитларига қайтишга мажбурмиз. Уларнинг «Озодалик — саодат калитидир» деган содда, аммо теран ҳикмати бугунги глобал экологик инқироз­ни ҳал этишнинг бошланғич нуқтаси бўлиб хизмат қилиши мумкин.

Шаҳризода ХОДЖАЕВА,

Тошкент вилояти Зангиота туманидаги

24-мактабнинг она тили ва адабиёт фани ўқитувчиси