Дунёни эҳтиёж бошқаради, ҳар бир ҳаракат унга мувофиқ бажарилади, дейдилар. Янги таҳрирдаги Конституция лойиҳаси ҳам халқимизнинг истак ва эҳтиёжларидан келиб чиққан ҳолда тайёрланди

Ҳаёт ҳаракатдан иборат. Инсон ҳамиша ҳаётининг янада фаровон бўлиши
ва янада кўпроқ қулайликларга эга бўлишни истайди. Бу истаклар эса, табиийки, янги ихтиролар сари етаклайди.

Жамият тараққий этгани сайин ҳар бир янги ихтиро ортидан янги одат, атама, талаб ва қоидалар пайдо бўлаверади. Ушбу жараёнлар илм-фан соҳаси вакилларидан доимий изланишлар, тадқиқотларни талаб этади.

Шу билан бирга, турли соҳаларда юзага келувчи бу каби янги манфаатлар қонунчилик соҳасидан ҳам янада такомиллашувни кутади.

Хусусан, сўнгги йилларда мамлакатимиз иқтисодиёти тармоқларидаги фаолликнинг кескин ортиши натижасида тадбиркорлик субъектлари ҳамда жамоатчилик ўртасида юзага келган зиддиятлар, меҳнат, ижтимоий муҳофаза, соғлиқни сақлаш, таълим ва бошқа соҳаларда аҳолининг янги талаблари пайдо бўлиши қонунчилик соҳасида ҳам катта ислоҳотларга эҳтиёж туғдирди.

Кундалик ҳаётимизда бу масалалар янги фармон ва қарорлар орқали ҳал этиб борилса-да, кишилар уларни энг олий ҳуқуқий ҳужжат орқали кафолатлаб қўйилишини истар экан. Буни янги таҳрирдаги Конституция лойиҳасини тайёрлаш жараёнида кўрдик. Кенг жамоатчилик томонидан келиб тушган таклифлар атрофлича ўрганилиб, лойиҳадан ўрин олгани аҳолининг ҳуқуқлари олий даражада кафолатланаётганидан дарак бериш билан бир қаторда фуқароларлда сиёсий фаолликнинг ортганини ҳам кўрсатмоқда.

Масалан, хусусий мулк ҳимояси бўйича киритилаётган янги нормаларга тўхталсак. Маълумки, сўнгги йилларда давлат ҳокимияти органлари томонидан турар жой ва тадбиркорлик объектларининг бузилиши билан боғлиқ ҳолатлар фуқаро ва тадбиркорларнинг кўплаб эътирозларига сабаб бўлиб, қонунчиликда катта бўшлиқ мавжуд эканлигини кўрсатган эди.

Натижада мамлакатимизда хусусий мулк дахлсизлигини таъминлаш мақсадида 2022 йил 24 август куни Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Мулк ҳуқуқининг дахлсизлигини ишончли ҳимоя қилиш, мулкий муносабатларга асоссиз аралашувга йўл қўймаслик, хусусий мулкнинг капиталлашув даражасини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармони эълон қилиниб, мансабдор шахслар
ва хизматчиларнинг хусусий мулк ҳуқуқини эркин амалга оширишга аралашиш
ва дахлсизлигини бузиш билан боғлиқ ҳаракатлари учун жиноий жавобгарликка тортишгача чоралар қўлланилиши белгилаб қўйилди.

Янги таҳрирдаги Конституция лойиҳасига кўра, эндиликда фуқаролар уйи жойлашган ер участкасини хусусий мулк сифатида олиши, шунингдек, лойиҳа бўйича ерни тўлақонли мерос асосида қолдириш, олди-сотди қилиш ва гаровга қўйиши мумкин бўлади. Бу эса ўз-ўзидан “снос”лар муаммосига чек қўйишга хизмат қилади. Чунки ер хусусий мулк сифатида қайд этилган бўлса, уни жамоат эҳтиёжлари учун олиш мулкдорнинг розилиги билан амалга оширилиши шарт қилиб қўйилади.

Жумладан, Конституция лойиҳасининг 47-моддасидаги нормага мувофиқ, “Ҳеч ким суднинг қарорисиз ва қонунга зид тарзда уй-жойидан маҳрум этилиши мумкин эмас. Уй-жойидан маҳрум этилган мулкдорга уй-жойнинг қиймати ҳамда
у кўрган зарарларнинг ўрни қонунда назарда тутилган ҳолларда ва тартибда олдиндан ҳамда тенг қийматда қопланиши таъминланади”.

Кучли ҳуқуқий давлат қуришнинг муҳим шартларидан бири хусусий мулк ва унинг ишончли кафолати ҳисобланишини инобатга олсак, бу борадаги конституциявий кафолатларни кучайтириш орқали аҳолининг давлатга, Конституцияга ҳамда қонунларга нисбатан ишончини мустаҳкамлаш мумкин.

Янги таҳрирдаги Конституция лойиҳасидаги ҳар ким қулай атроф-муҳитга, унинг ҳолати тўғрисидаги ишончли ахборотга эга бўлиш ҳуқуқига эга экани, давлат фуқароларнинг экологик ҳуқуқларини таъминлаш ва атроф-муҳитга зарарли таъсир кўрсатилишига йўл қўймаслик мақсадида шаҳарсозлик фаолияти соҳасида жамоатчилик назоратини амалга ошириш учун шарт-шароитлар яратиши ҳақидаги норма ҳам аҳоли таклифлари асосида киритилгани алоҳида аҳамиятга эга.

Унга кўра, эндиликда шаҳарсозлик ҳужжатларининг лойиҳалари қонунда белгиланган тартибда жамоатчилик муҳокамасидан ўтказилади. Фуқаролар шаҳарсозлик ҳужжатлари лойиҳаси билан танишиб, улар бўйича ўз таклиф
ва эътирозларини билдиришлари мумкин бўлади. Шунингдек, бу норма жамоатчилик назорати институтининг фаоллашувига ҳам хизмат қилиши билан ҳам эътиборни тортади.

Таъкидлаш ўринлики, экологик вазиятнинг ёмонлашуви, охирги вақтларда чанг-қум шамолларининг содир кузатилиши жамоатчилик орасида кенг муҳокамаларга, фуқаролар томонидан бу борада йўлланган шикоятлар сонининг ортишига сабаб бўлаётган эди.

Хатто, дарахтларни кесишга мораторий эълон қилиниб, экологияга оид мурожаатларни қабул қилувчи @EcoControl_bot телеграм боти ишга туширилди.

Мамлакатимизда экологик ҳолатни яхшилаш ва яшил ҳудудларни кенгайтириш мақсадида, дарахтларни кесишга ўрнатилган мораторий 2024 йилга қадар узайтирилиб, экологик полиция ташкил этилган эди. 2021 йил 24 декабрь куни бўлиб ўтган матбуот анжуманида мораторий эълон қилинган ўша йилнинг 11 ойи давомида дарахт ва буталарни ноқонуний кесиш сабаб 10,6 миллиард сўм зарар етказилгани масъул қўмита томонидан маълум қилинди. Бу эса экология ва атроф-муҳит муҳофазаси бўйича жавобгарликни кучайтириш зарурати “максимум”га етганини кўрсатди.

Конституция лойиҳасидан ўрин олган экологик ҳуқуқлар кафолатлари эса ана шу эҳтиёжнинг энг ишончли ечимидир.

Айтмоқчи бўлган мисолларимиз кўп. Лекин, энг муҳими, янги таҳрирдаги Конституция лойиҳасида юртдошларимиз томонидан билдирилган ҳар бир истак, таклиф эътиборга олиниб, аҳоли бандлигини таъминлаш, болалар ва мажбурий меҳнатга барҳам бериш, экология, шаҳарсозлик, хусусий мулк дахлсизлиги каби долзарб масалаларнинг ҳуқуқий кафолатлари аниқ белгилангани қувонарли.

Дунёни эҳтиёж бошқаради, ҳар бир ҳаракат унга мувофиқ бажарилади, дейдилар. Янги таҳрирдаги Конституция лойиҳаси ҳам халқимизнинг истак
ва эҳтиёжларидан келиб чиққан ҳолда тайёрланди. Юрт тинчлиги ва аҳоли турмуш фаровонлиги бош ғоя этиб белгиланган Олий ҳуқуқий ҳужжатимиз референдумида фаол иштирок этишимиз ўз истак ва эҳтиёжларимиз рўёби учун хизмат қилади.

Ҳуқуқларимизни биргаликда кафолатлайлик!

Абдумуталлиб ЎКТАМОВ,
Демократик жараёнларни таҳлил қилиш маркази
бош мутахассиси.